شماره چهاردهم | مصالحهنامه واگذاری خانه و زورخانه در دارالسلطنه اصفهان
در چهاردهمین شماره، یکی از اسناد برجایمانده از دوره قاجار مورد بررسی قرار گرفته است؛ مصالحهنامهای درباره واگذاری یک باب خانه و زورخانه در محله شمسآباد اصفهان که به مناسبت ۲۶ مهرماه، «روز تربیت بدنی و ورزش»، برای معرفی انتخاب شده است.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی میکند.
چهاردهمین شماره این مجموعه به معرفی یکی از اسناد مربوط به تاریخ اجتماعی ایران در دوره قاجار اختصاص دارد. این سند با عنوان «مصالحهنامه واگذاری یک باب خانه و زورخانه واقع در محله شمسآباد معروف به محله نو از محلات دارالسلطنه اصفهان» شناخته میشود و تاریخ تحریر آن ۱۱ صفر ۱۲۶۱ هجری قمری، برابر با ۳۰ بهمن ۱۲۲۳ هجری شمسی است.
این سند تاریخی که موضوع آن مصالحهنامه است، به خط شکستهنستعلیق و با مرکب مشکی بر روی کاغذ نگاشته شده و به دوره محمدشاه قاجار تعلق دارد. مضمون سند، مصالحه میان میرزا محمدحسن منشی، فرزند عبدالکریم، سیدحسن و جهانبیگم، خواهر وی، فرزندان میر عبدالمجید، بهعنوان «مصالح» یا صلحکننده، و محمدحسن بزاز، بهعنوان «متصالح» یا پذیرنده عقد صلح، است.
از آنجا که میرزاقاسم، پسر میرزا حسین، یکی از مصالحین، هنگام تنظیم سند غایب بوده است، در ماههای بعد، در ظهر سند، یعنی پشت آن، مصالحه خود را اعلام کرده است. مصالحین نیز متعهد شدهاند که حقوق وی را از خانه بپردازند.
متن سند با فواصل نامنظم میان سطور نگارش یافته و بر پایه قواعد رسمی کتابت اسناد شرعی تنظیم شده است. همچنین ۳۵ تن از شهود، مفاد آن را تأیید کرده و بر سند مهر زدهاند. در آغاز سند نیز، مطابق با شرایط مصالحهنامه، عبارت «هو المالک بالاستحقاق» آمده است.
از دیدگاه فقهی و حقوقی، مصالحهنامه از جمله اسناد شرعی است و به قراردادی گفته میشود که به موجب آن، دو شخص یا دو گروه با رضایت طرفین، مالی یا حقی را میان خود صلح و سازش میکنند. در اینگونه اسناد، یکی از طرفین را «مصالح»، یعنی صلحکننده، و طرف دیگر را «متصالح» یا «مصالحله»، یعنی پذیرنده عقد صلح، مینامند. موضوع دعوی یا حق را «مصالحعنه» و عوض یا مالی را که مبنای مصالحه قرار گرفته است، «مالالمصالحه» یا «مصالحبه» میخوانند. نوشتهای که بر پایه این ارکان تنظیم شود، «صلحنامه» یا «مصالحهنامه» نام دارد.
یکی از نکات قابل توجه در این سند، واگذاری زورخانه به همراه خانه میان طرفین مصالحه است. از منظر تاریخی، زورخانه در دورههای صفوی و قاجار، پدیدهای مردمی و برخاسته از بافت اجتماعی شهرها بود. زورخانهها معمولاً به همت مردم هر محله ساخته میشدند و کارکردی عمومی و اجتماعی داشتند.
در عصر صفوی، کشتی بیشتر در میان طبقات پایین جامعه رواج داشت و زورخانه محل اصلی این ورزش به شمار میرفت. همچنین در خانه برخی از بزرگان نیز فضایی برای تمرین کشتی وجود داشت. از این رو، زورخانه را میتوان نهادی برخاسته از میان مردم و بیانگر روحیه پهلوانی و همبستگی اجتماعی آنان دانست.
در روزگار قاجار، ورزش پهلوانی و کشتی رونقی چشمگیر یافت و حتی طبقات مرفه نیز به ساخت زورخانه در منازل خود علاقه نشان دادند. سند حاضر، نمونهای از گرایش به ایجاد زورخانه در کنار خانه مسکونی است و از این نظر، برای مطالعه تاریخ اجتماعی ورزش و فرهنگ پهلوانی در ایران اهمیت دارد.
این سند با شماره ۲۴۹۱۱-۲۹۶ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
